Lurta

Atkoma og Atgongd

Ein endurskoðan við framtíðarvónum | 19-2-2018

Atkoma og Atgongd - ein endurskoðan

Eitthvørt framkomið samfelag ger stórar íløgur í atkomu- og atgongd. Í veganeti, í tunlar, eisini undirsjóvar, og ferjur, sum skula tryggja øllum borgarum at ferðast og virka frítt um alt landið. Eisini tá tey sjálvi vilja tað, og sjálvi kunna tað. Tað gevur øllum borgarum eitt frælsi at kunna skapa samband við familju og arbeiði, nær og har tað ynskist.

Skriva viðmerking niðast á síðuni

Føroyska samfelagið hevur seinastu 50 árini gjørt sera stórar íløgur í góðar vegir, tunlar, undirsjóvartunlar og góðar ferjur. Eisini eru stórar íløgur lagdar í samskiftistól okkara, bæði útvarpsrásir, sjónvarp, og síðani mitt í nítiárunum internetið. 
Umleið somu tíð byrjaði nútímans fartelefontøkni, og í dag teljast vit longu millum fremstu tjóðir, har vit kunnu brúka internetið alla staðni. Harvið er setningurin um atkomu og atgongd til alt fullkomin.

Ella er hann tað?

Fara vit at kanna hetta, so sæst skjótt, at á summum økjum eru vit eftirbátar. Hetta er tó ikki nakað, vit hava gjørt við vilja, men meira tí, at vit ikki hava gáað eftir tí.
Tað finnast her hjá okkum sum í øllum øðrum londum nakrir bólkar, ið ikki hava atkomumøguleika ella atgongd til hetta frælsið, ið vit higartil hava brúkt milliardir av krónum til.

Tey seinastu 30 árini hevur ynskið um rampur til koyristólar verið havt á lofti, so at koyristólsbrúkarar kunnu fáa atgongd til allar almennar skrivstovur og handlar, men sera lítið er komið burturúr. Enn eru tað nógv støð, ið ikki geva hesum bólki møguleika til atgongd.

Tað finst ein annar sera stórur bólkur, ið ikki sjálvur hevur møguleika til at nýta okkara samskiftistól á sama hátt sum onnur.
Tað er bólkurin av sjónveikum, orðblindum, lesi- og skriviveikum, tilflytarum við ringum ella ongum mál/lesikunnleika, og fólk við øðrum lesi og skrivitrupulleikum.
Bólkurin verður í øllum okkara grannalondum mettur til at fevna um uml. 17 til 21% av fólkatalinum. Tað er helst sannlíkt at vera tað sama her hjá okkum, ella svarandi til uml. 10.000 føroyingar!

Higartil finnast í skrivandi stund bert 27 heimasíður, ið geva brúkaranum møguleika at fáa tekstin lisnan upp.
Og higartil hava 34 skúlar givið næmingum møguleika til at brúka forrit, so tey kunnu fáa tekstin upplisnan, og við innbygda skrivihjálp.

Men enn er langt á mál.

Í minsta lagi áttu allar tær almennu heimasíðurnar at hava innbygda upplestratænstu, og allir borgarar eldri enn skúlaaldur áttu eisini at fingð atgongd til sama skrivi og lesiforritið, ið skúlanæmingar hava í dag.
Borgaranir við lesitrupulleikum eldri enn skúlaaldur vórðu oftast mettir at vera minni mentir ella hálvbýttir, og tí lærdu tey ongantíð at lesa og skriva. Men vit vita í dag, at flestu teirra kunnu læra kynstrið við betri læring og við hjálp av góðum telduforritum.

Mín vón er, at vit við verkætlanini "Talgildu Føroyar" eisini kunnu geva hesum bólki sama frælsið til at brúka samskiftistólini á sama hátt sum hinir 40.000 føroyingarnir. So kann hesin bólkur eisini sjálvur samskifta uttan hjálp frá øðrum, nær og har hann ynskir tað.

Hetta kostar ikki milliardir!

Høgni Højgaard

Hugburðarbroytingin, ið steðgaði?

Høgni Højgaard | 20-1-2018

Hugburðarbroytingin, ið steðgaði?

Hugburðarbroyting kann ofta taka langa tíð. Og tað sum ger, at summi hava langa tíð um at fáa eitt annað forstáilsi um eitthvørt, ið kann broyta tilveruna hjá ávísum persónum í samfelag okkara, kann hava nógvar ymiskar orsøkir.
Í samband við, at tað í dag ber til at innseta eina tænastu á heimasíður, ið lesir tekstin upp, hevur undirritaði fingið nógvar og í summum førum løgnar orsøkir til ikki at veita hesa tænastu.

Skriva viðmerking niðast á síðuni
Tann mest vanliga orsøkin er, at hetta kostar eitt sindur meiri, enn fólk hava roknað við at brúka uppá heimasíðuna. Hendan orsøkin kann vera væl skiljandi, hetta er oftani ein minni fyritøka, ið roynir at selja sínar vøru ella tænastu við at brúka eina ofta bíliga heimasíðuloysn.
Ein serliga løgin orsøk hevur verið: "tað er ikki neyðugt, vilja tey vita nakað, so kunnu tey bert ringja" ???
Ein onnur orsøk kann vera, at hugburðurin mótvegis teimum, ið hava trupulleikar við at lesa heimasíðuna, av  ymsum orsøkum, enn ikki er broyttur. Hetta hóast hetta evnið hevur verið nógv frammi tey seinastu 10-20 árini.
Serliga hevur dysleksi (orðblindni) verið nógv viðgjørt, eisini frá almennari síðu. Mentamálaráðið hevur tíbetur gingið á odda við at útbúgva orðblindalærarar, men hevur verið í so seint við at tilluta hesum serlærarum nóg nógvar undirvísingartímar, og so fær hendan útbúgvingin ikki nóg stóra ávirkan og hjálp til tey, ið hava tørv á hana.
Men orðblindni er tíverri ikki einasta orsøkin til lesitrupulleikar. Her kann nevnast niðursetta ella vánaliga sjón, blindni, eldri við ringa sjón, tilflytarar við ringan ella ongan mál/lesikunnleika og aðrar orsøkir.
Í øllum norðanlondum er støddin av hesum bólki við lesitrupulleikum í mun til fólkatalið mett til at vera millum 17 og 21 %. Hetta er staðfest við kanningum. Og í Føroyum er talið helst á leið tað sama. Tað svarar til umleið ein fimting av fólkatalinum ella 10.000 føroyingar.
Sum borgari í Føroyum eigur hesin bólkurin eisini at kunna lesa í minsta lagi allar almennar heimasíður, uttan trupulleikar, og uttan hjálp frá øðrum.
Tað átti ikki at verið upp til tann einstaka eigaran av eini heimasíðu at meta um, hvør ið hevur møguleika at lesa hana, og serliga ikki tær almennu síðurnar, ið jú eru ætlaðar at bera kunning til allar borgarar.
Um tað eru skúlasíður við kunning til næmingar og foreldur teirra, ella dagstovnar, ið upplýsa foreldur um upplatingartíðir ella matskráir til børn teirra, ella upplýsingar um skattamál, ella upplýsingar frá stovnum undir teim ymsu málaráðunum, o.s.f., so eigur tað at kunna lesa hesar upplýsingar vera eins lætt og atkomuligt hjá øllum borgarum, bæði við og uttan lesitrupulleikum.
Míni ráð til øll, ið lesa hendan stubban er: setið tykkum í sama stað sum tey lesiveiku. So einkult er tað.
Hesi kunnu lesa betri við oyrunum enn við eygunum.

Høgni Højgaard

TelduTala - TaluTýðari

Mál, ið hava skund | 25-9-2017

Eg havi fyrr skrivað um forrit til at týða talu til tekst, á enskum Speech To Text, og sum eg havi umsett til heitið Talutýðari.
Forritið umskapar talu til tekst, tvs. at dikterast kann beinleiðis til eina tekstviðgerð, teldupost ella annað.

Mær vitandi situr ein arbeiðsbólkur nú og arbeiðir fyri at hetta kann gerast ein møguleiki. Mín vón er bert, at hetta eisini kann verða stuðlað av landsins stýri, so vit ikki aftur gerast ein eftirbátur, tá verkætlanin "Talgildu Føroyar" nú gerst ein veruleiki.
Eitt slíkt forrit vil gera innskriving á teldu nógv lættari, serliga hjá teimum við lesi/skrivitrupuleikum. 

Skriva viðmerking niðast á síðuni
Men onnur enn tey vilja eisini fáa ein fyrimun, við tað at skriving verður skjótari. Danska fólkatingið hevur í fleiri ár brúkt talutýðing til øll tey skjøl, ið skulu journaliserast. Tað arbeiðið, ið tey fyrr brúktu eina viku um at skriva, verður nú gjørt eftur bert tveimum døgum!
Hjá øllum teimum, ið skulu gera notat, skriva frágreiðingar o.a. gerst arbeiðið nógv lættari og skjótari, samstundis at tað jú eisini ber til at brúka teldutalu til at lurta (ikki lesa) rættlestur.

Eitt annað forrit, ið vildi fullgjørt tað talgilda føroyska málið, er máltýðaraforritið . Við hesum forriti verður møguleiki at skjóttýða millum eina rúgvu av ymiskum málum.  Tá eg nevni skjóttýðing, so meini eg, at hetta jú ikki er ein heilt røtt týðing, men ein hjálp til skjótt at skilja týdningin av annars fyri flestøllum óskiljandi málum.
Hvør ið vil átaka sær at laga føroyska málið til Google Translate veit eg í skrivandi stund ikki, men hetta verður umrøtt av nógvum.
Í nýggju útgávuni av forritinum ReadSpeaker, sum broytist til WebReader, verður Google Translate ein partur av skipanini. Hetta hevur tann fyrimun, at um farið verður inn á eina føroyska heimasíðu, sum hevur WebReader, so kann viðkomandi fáa innihaldið lisið á hansara máli, líka mikið, um hann er spanióli ella pólendingur.
Tí hevur hetta skund!

Høgni Højgaard

Blind Lurta - Deyv Lesa

Nakrir tankar | 21-9-2017

Endamálið við lesing og skriving er fleirtáttað. Tað veri sær at kunna ogna sær vitan, hoyra tíðindi, at kunna samskifta við onnur, at skriva til ein blogg sum her, taka eina útbúgving, og mangt annað.
Ein stórur bólkur í samfelag okkara, ikki bara her á landi, men í øllum heiminum, hevur ymiskar trupulleikar, sum ger tað torført, ella kanska ómøguligt, at kunna lesa ella skriva.
Í norðanlondum, sum er ein sera framkomin partur av vesturheiminum, hava kanningar staðfest, at uml. 15-22% av fólkatalinum hava trupulleikar vegna blindni, orðblindni, ella eru sjónveik, deyv ella tunghoyrd.

Skriva viðmerking niðast á síðuni
Hesin stóri bólkurin hevur inntil okkara dagar ikki havt serligt ansni frá tí partinum, sum ikki hevur hesar trupulleikar. Kanska eru tað serliga tey orðblindu, sum ikki hava havt eina viðurkenning. Heiti sum drumbar, sibbar og líknandi hava hesi tíverri ofta fingið omanyvir seg!
Tað er sera gleðiligt, at hesin hugburður er broyttur tey seinastu 10-15 árini. Orðblindnaskúlar eru stovnaðir, eisini her á landi. Eg hugsi her serliga um Felagið fyri Lesi og Skriviveik, sum hava gjørt eitt megnararbeiði, og øll tey fyrstu árini uttan peningastuðul. Landið hevur eisini útbúgvið orðblindalærarar, og skúlarnir gera í dag eitt stórt arbeiði fyri at hjálpa næmingum við lesi/skrivitrupulleikum.
Tað hevur frøtt undirritaða, at so væl er tikið undir við at brúka forritið CD-ORÐ, sum lættir teim orðblindu við endamálinum lýst í byrjan av hesum innleggi.

Men hvussu við teimum deyvu og tunghoyrdu? Hoyrdi í útvarpinum ta.. 01-07-2017, at nú var føroyska teknmálið endaliga góðkent. Tulkarar eru langt síðani settir á einum serstovni undir Almannaverkinum, sjónvarpssendingar verða tekstaðir, og ymisk onnur átøk.
Til tann fyrra bólkin hevur Grunnurin fyri Føroyska Teldutalu lagt lunnar fyri, at ymisk forrit kunnu lesa ein skrivaðan tekst upp á føroyskum. Men enn vantar tann parturin, sum kundi hjálpt teym deyvu - eitt forrit, sum umsetir talu til skrivaðan tekst. Tað hevði borið til at kalla hetta forritið TaluTýðing, ella kanska okkurt líknandi.
Við hesum forriti hevði verið møguligt at tosa inn í telefonina hjá tí deyva, og hann vildi tá kunnað lisið tekstin, ið kom fram á skíggjanum. Tann deyvi kundi eisini havt møguleikan at hoyra/lesa tíðindi (um útvarpsfólkið ikki las ov títt).
Mær kunnugt arbeiðir ein bólkur(aftur eldsálir) við at kanna, hvussu eitt sovorðið talutýðingarforrit í fyrsta lagi kann fíggjast, hareftir at kanna, um vit hava fólk herheima, ið kunnu gera tað málsliga arbeiðið.

Høgni Højgaard

Orðblindnisráðstevnan 2017

Eitt við- og tilmæli | 21-5-2017

Nógv var tosað um, hvussu vit kunnu gjøgnumføra "screening" av børnunum, so orðblindni kundi staðfestast. Screening krevur nógva arbeiðsorku, um møguligt skal vera fyri, at øll børn skulu screenast. Hetta tekur helst eisini so nógva tíð, at fleiri ár ganga, áðrenn so langt er komið, at øll børn í Føroyum eru kannaði fyri orðblindni. Screeningin gevur helst eisini bert meining, um hjálpandi amboð sum t.d. CD-ORÐ skulu útvegast, t.v.s. geva rætt til at fáa amboð, ið kosta, sum stuðul fyri onki.Var á ráðstevnu á Hotel Føroyum fyri orðblindum 17. mai. Hendan ráðstevnan var sera áhugaverd, og stór mannfjøld møtti, uml. eini 200. Lærarar, skúlastjórar, politikarar og sera áhugaverdir fyrilestrahaldarar.

Skriva viðmerking niðast á síðuni

Um hesi amboð vóru útvegaði av tí almenna fyri alt Føroya Fólk, so var screening óneyðug, og øll kundu havt gagn av hesi sera hentu amboð, uttan at nakar varð settur til viks.
Undirritaði var mest einigur við Christian Bock, orðblindur maður úr Gråsten í suðurjútlandi. Hann hevur egið virki sum ráðgevi fyri øðrum í somu støðu sum hann. Hann meinar heldur ikki, at tað er neyðugt at screena, tí hetta samstundis setir fólkini í bás. Heldur vil hann mæla til, at amboð, sum gera ein føran fyri at samskifta, skulu vera atkomulig fyri tey, ið hava tey fyri neyðini. 
Hann vísti okkum, hvussu upplestur av teksti frá teldu, teldli ella snildfon á sera lættan hátt kundi gerast. Eisini vísti hann okkum, hvussu einfalt tað var at skriva tekst. Við amboðnum Mál til Tekst kundi hann einfalt siga orðini inn í mikrofonina, so umsetti app'in á snildfonini tað sagda til skrivaðan tekst.
Her í Føroyum eru vit heppin at eiga tvær góðar teldurøddir til upplestur, og app'ir eru til bæði iPhone og Android snildfonum, umframt forrit til Windows skipanina.
Men enn vantar nógv í, innntil vit hava somu amboð sum í øðrum londum, t.d. í Danmark. Enn hava vit ikki amboðið "Speech to Text", ella Mál til Tekst. Við tí ber til at lesa inn í mikrofonina, og málið verður umskapað til skrivaðan tekst. Ein arbeiðsbólkur arbeiðir í løtuni við, hvussu vit kunnu gera og fíggja eitt slíkt átak.
Eitt annað amboð vantar eisini, t.e. Google Translate á føroyskum. Við tí amboðnum ber til at umseta til og úr føroyskum úr fremmandamálum. 
Sum er, vera hesi bæði amboðini bert brúkt á fremmandamáli, og vandi er tí fyri, at føroyska málið verður taparin.

Tí vil undirritaði mæla til, at farið verður undir hesum arbeiði ongantíð ov skjótt.

Tá vera vit før fyri at bera føroyska málið inn í talgildu framtíðina. 

Høgni Højgaard

Funktionalitetur / Sniðgeving

Eitt hjartasuff | 1-2-2017

Ein heimasíða er eitt hent amboð.

Hon virkar sum ein sýnisgluggi fyri fyritøkuna ella persónin, sum eigur hana. Eftir mínum tykki skal hon vera einkul at brúka, t.v.s. at tað skal vera lætt at finna alt, sum er á síðuni, so ein ikki villist inni á henni. Hon skal samstundis hava eina snøgga sniðgeving og mynda fyritøkuna/persónin á besta hátt.
Hon kann eisini bjóða ymiskar tænastur, alt eftir, hvat fyritøkan hevur at bjóða.

Skriva viðmerking niðast á síðuni
Eigarin ella tann fyritøkan/persónur, ið røkir hesa síðu við dagførdum tilfari og upplýsingar, skal kunna gera hetta á einfaldan hátt, so tað ikki verður eitt knoss.
HH-Support bjóðar eina serliga tænastu á sínari síðu, upplestur av øllum tekstum á síðunum. Hetta til stóra gleði fyri tey, sum kunnu hava trupult at lesa tekst av ymiskum orsøkum.
Tænastan eitur Read-Speaker og sæst týðiliga ovast á hvørjari síðu.
Og her er tað, at undirritaði onkuntíð kennir seg sum eit stórt spurnartekin! Á summum øðrum heimasíðum sæst nóg illa, at tey bjóða hesa tænastu, sjálvt um hon er tøk. Hon er sett til viks, summa tíðir niðast á síðuni, ella eyðmerkt við so lítlari stødd ella ímynd, at tey, sum skulu brúka tænastuna, ikki gáa eftir, at hon er til. Ofta bilar sjónin, og so kunnu tey ikki finna hana. Og ongastaðni sæst ein lítil upplýsing um, at hon er tøk.
Orsøkina finna vit sum oftast í sniðgevingini.
Fyritøkan, sum eigur síðuna, ella tað virkið, ið hevur smíðað hana, hevur ofta eina løgna áskoðan um, at "hasin knappurin riggar illa til ta sniðgeving, vit vilja hava".

Hesi gloyma, at tænastan verður sera lítið verd, um hon ikki er sjónlig, t.v.s. at funktionaliteturin verður burtur. Og teir brúkararnir, tey eisini vildu hava, fara so ikki at brúka teirra síðu.
Fyritøkan ella persónurin eigur at tillaga sniðgevingina soleiðis, at tann góði "knappurin" sæst týðiliga. Hetta uttan at nerva teir brúkarar, ið ikki hava henda góða knappin fyri neyðini.
Mítt besta ráð um hetta er, at lesiknappurin altíð stendur har, sum lesarin byrjar at lesa, og at allar heimasíður helst brúka somu sniðgeving av knappinum. Brúkararnir kenna knappin aftur beinanvegin, og so brúka tey tænastuna, og so er kostnaðurin av tænastuni ikki burturspiltur :-)

Høgni Højgaard 

Forrit, ið hjálpa øllum

CD-ORÐ | 24-1-2017 | Viðmerkingar: 2

Sum tit helst hava lisið á heimasíðu okkara HH-Support.com, so havi eg arbeitt sum ráðgevi fyri Sjóndepilinum síðan 1995, og tað starvið hevur gjøgnum árini givið mær hug at arbeiða nærum burturav við telduforritum til samskiftisbrúk fyri fólk við serligum tørvi.
Eg havi nú í nógv ár m.o. arbeitt við tí fantastiska forritinum CD-ORÐ, sum saman við føroysku teldutalunum er ein kærkomin hjálp hjá einum stórum parti av Føroya fólki.
Fyrstu ferð, eg hoyrdi um forritið og fekk kunnleika til hesi fólkini, var í 2005. Nýggja føroyska teldutalan var júst gjørd liðug og varð víst ( hoyrd?) fram í Norðurlandahúsinum í apríl mánaða.

Skriva viðmerking niðast á síðuni 
Hendan teldutalan var fyrsta royndin at gera eitt vælvirkandi amboð til blind og sjónveik, og virkandi til at fremja hetta stórverk vóru nakrar eldsálir, ið veruliga brendu fyri hesa góðu sak, harímillum stjórin á Blindastovninum (nú Sjóndepilin) Karin Kass og Sjúrður Gullbein. Áhugafelagið, ið eigur rættindini til taluna, er Grunnurin Føroysk Teldutala. Teldutalan fekk eisini navn eftir "pápa" sínum, Sjúrður.
Hendan teldutalan var ikki av teim allarbestu, hon kundi vera nakað strævin at lurta eftir, serliga tá langir tekstir skuldu lesast upp - MEN - hon var á føroyskum!
Lærarin Hallgerð Hansen setti seg í samband við meg, tí hon hevði frætt um starv mítt og ikki minst nýggju teldutaluna. Hetta var fyrstu ferð, eg fekk kunnleika til fólk, ið ikki dugdu at lesa ella skriva, bæði børn og vaksin, sjálvt um tey høvdu gingið í skúla!
Hetta helt eg í fyrstuni vera løgið, men eg lærdi skjótt, hvussu stórur hesin trupulleikin er. Hetta var heldur ikki nakað, sum onnur fólk líkasum vildi góðkenna sum ein trupulleika, og frá Mentamálaráðnum var ikki nógv hjalp at heinta.
Hallgerð Hansen er eisini ein eldsál, ið saman við m.o. Anne Karin Kjeld hevði stovnað privat áhugafelag (Felagið Lesi- og Skriviveik), ið undirvísir fólkum, bæði børnum, vaksnum og tilkomnum, at lesa og skriva.
Hallgerð Hansen hevði longu tá roynt at brúka telduna sum amboð, men tíverri - tá høvdu vit onga føroyska teldutalu; so tá hon frætti um Sjúrða teldutaluni, heitti hon á Karini Kass, ið vísti hana víðari til mín at hjálpa.
Nú fekk eg eisini kunnleika til CD-ORÐ, og vit hjálptust at við at fáa Sjúrða taluna at virka saman við tí.
Fyri at gera eina langa søgu eitt sindur stytri, lærdi eg nógv meira um hetta góða forrit, og fyri fáum árum síðani gjørdi eg samstarvssáttmála við MikroVærkstedet, síðan 2014 MV-Nordic í Odense, ið framleiðir forritið.
Alt forritið er týtt til føroyskt, so tað nú hevur føroyska brúkaraflatu, og vit fingu loyvi frá eigaranum av teldutaluni at innleggja nýggju føroysku røddirnar, Hanna og Hanus, ið tá vórðu liðugtgjørdar, so nú hava vit eitt vælvirkandi CD-ORÐ á føroyskum.
Tað gleðiliga í øllum hesum er, at almennu Føroyar nú kenna til trupulleikan, nógvir lærarar hava nú fingið serútbúgving sum orðblindalærarar, og fjølmiðlarnir gera sítt til at upplýsa um lesi- og skrivitrupulleikar.
CD-ORÐ verður nú brúkt av nógvum skúlum og læristovnum, og kunnleikin breiðir seg dagliga til nógv fleiri.
Stuttligt hevði verið at hoyrt viðmerkingar frá foreldur og avvarðandi av børnum og vaksnum við lesitrupulleikum.

Høgni Højgaard